Gelişimin Kritik Dönemleri (0-6 Yaş)
“Çocukların becerileri edinmeye en hazır olduğu hayati eşikler.”
Gelişimin kritik dönemleri nedir?
Gelişim ve büyüme çocuk anne rahmine düştüğü andan itibaren başlamaktadır. Annenin beslenmesi, hareketliliği, duygu durumu, yaşı, kilosu ve hastalıkları çocuğun gelişimini etkilemektedir. Öte yandan çocuğun doğum anında geçireceği travmalar, şoklar, doğumun gerçekleşme türü ve çocuğun doğum anında maruz kaldığı diğer durumlarda yine çocuğun o andaki ve gelecekteki gelişimine büyük etki etmektedir. Son olarak ise çocuğun gelecekte ki hayatında sosyo-ekonomik hayatı, fiziksel koşulları, beslenmesi gibi koşullar gelişim ve büyüme de temel noktalara dokunmaktadır. Bunları biz doğum öncesi, doğum anında ve doğum sonrası etmenler olarak değerlendirebiliriz.
Çocuk anne karnından 6 yaş dönemine kadar gelişiminin fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan hızlı bir gelişim halindedir ve okul öncesi dönem sonunda gelişiminin birçok aşamasını tamamlamış olur. Bu aşamalar tamamlanırken o süre içerisinde gelişimde kritik dönem olarak nitelendirdiğimiz dönemler vardır. Bu dönemler eğer ki sağlıklı bir şekilde atlatılmazsa çocuk kazanması gereken o kazanımdan geri kalır ve ileride tekrar bu beceriyi kazanamayabilir. Her gelişim kategorisi kendi içerisinde kritik dönemler içermektedir. Her ebeveyn ve eğitmen bu çocuğun bu dönemlerini bilmeli ve gerekli müdahaleyi zamanında yapmalıdır.
2,5 yaş dönemi, gelişimin kritik dönemlerinden biri olarak kabul edilir. Bu zorlu dönemde çocuk olumsuz, kararsız ve isyankardır. Büyüklerin sözünü dinlemez, hatta tersini yapar. İstekleri kısıtlandığında öfkelenir, çevresinden yardım istemez, kendi başına başarmayı amaçlar. Bu dönem her çocukta görülebilen doğal bir geçiş evresidir.
Anne-babanın kuracağı iletişim tarzı, çocuğun gelecekteki davranışlarını etkiler. Bu olumsuzluk evresinde çocuk, başkalarıyla paylaşma konusunda zorlanır ve rekabet duygusu yaşar. Hem bağımsız olmaya hem de yetişkin onayına ihtiyaç duyar. Çocuğun hırçınlaştığı, olumsuzlaştığı ve öfke nöbeti geçirdiği dönemde sakin ve sabırlı olmak, göz kontağı kurarak, konuşmak uygun olacaktır. Bu dönemde desteklenmesi ve başarılarının övülmesi önemlidir.
3 yaşındaki çocuk, artık çevresinde kendisinden bağımsız bir dünyanın varlığını ve çocuğun çabalarının kendisinin o dünya içinde bir birey olduğunu kabul eder. 3 yaşını dolduran çocuklar hem fiziksel hem de zihinsel özellikleri bakımından oldukça gelişmiş durumdadır. Çocuğun hareket koordinasyonu artmış, el becerileri oldukça gelişmiştir. Kalem kullanmaya, çizgiler çizmeye başlar. Dış dünyaya ilişkin sorular sorar ve meraklıdır. Sosyal anlamda çok gelişmiştir.
Bu dönemde yetişkinlerden çok yaşıtlarıyla bir arada olmak ister. Benmerkezcilik daha azalmış olduğu için grup oyunlarında daha az sorunlar yaşar. Arkadaşlarıyla birlikte olmak için zaman zaman onların isteklerine de cevap vermesi gerektiğini öğrenir. Bu sebeplerden dolayı çocuğun yaşıtlarıyla bir arada olabilecekleri ortamlar oluşturmak faydalı olacaktır. Bu dil gelişimini de destekler. Özellikle bu dönemde çocuk, çevresindeki yetişkinlerin sorun çözme biçimlerini taklit eder. Yani bir problem çıktığından anne-babası agresif davranıyorsa, çocuk da benzer durumlarda agresif davranmayı öğrenir.
Çocukların zaman içinde bağımsızlıklarını öğrenebilmeleri için kendi kendilerine yetmelerine ortam hazırlamak gereklidir. Bunun için ona, giymek istediği kıyafeti kendisinin seçmesi gibi fırsatlar sunulabilir. Böylece kararlarına saygı duyulduğunu hissetmesi karar verme becerisini de arttıracaktır. Düzen alışkanlığının kazandırılması için ‘’Oyuncakların dağılmış, istersen birlikte toplayalım.’’ diyerek teşvik edilmeli ve ardından başarısı fark edilmelidir.
4 yaş çocuğu, isteklerinin anında yerine getirilmemesini anlayışla karşılamayı öğrenmeye başlar. O, artık kendi dışındaki dünyanın kuralları olduğunu, başkalarının hak ve istekleri olduğunu görür, beklemeyi öğrenir. Sorgu çağı, 4 yaşında en yüksek düzeye ulaşır.
Çocuğun sorgu çağını yaşadığının bilincinde olarak tüm sorularını sabırla yanıtlamak gerekir. Zihinsel gelişimi için çocukların sorularına uygun ve doğru yanıtlar bulması, öğrenme isteğinin kırılmaması açısından önem taşır.
Çocuklar bu dönemde çok hareketlenirler ve tehlikelere maruz kalma olasılıkları artar. Kazaların en fazla rastlandığı yaş, 4 yaş civarıdır. Bu nedenle anne-babaların çok dikkatli olmaları gerekir. Burada çocuğu hem korumak hem de birçok şeyi denemesine fırsat vermek oldukça zor bir ayardır. Genellikle çocuğun güvenliği ön planda tutulmalıdır. Ancak, bunu yaparken çocuğun yaşan deneyimiyle öğreneceği şeylerin de zihinsel, fiziksel, duygusal gelişim açısından önemi olduğu unutulmamalıdır.
5 yaş çocuğu, daha bilgili ve olgun görünümdedir. Çevresine karşı dostça bir yaklaşım içerisindedir. En belirgin özellikleri arasında, yeterli ve dengeli oluşu gelmektedir. 4 yaş çocuğu, yarım bırakılan bir şeye karşı duyarsızken 5 yaş çocuğu başladığını bitirmeyi sever. Artık, daha çok karar verir. Koşar, hoplar, zıplar; dolayısıyla büyük kas hâkimiyeti gelişmiştir. Yazı yazmak, makasla kağıt kesmek gibi küçük kas becerileri gerektiren işleri yapmaya başlar.
5 yaşına gelen çocuklar artık, yetişkine çok daha az ihtiyaç duyar hale gelmiştir. Düzenli cümleleri ile insanlarla olan kişisel ve sosyal ilişkileri artmıştır. Anne - babanın bu dönemde çocukların sorularına sabırla cevap verip, olayları sebep sonuç ilişkisi içinde anlatması, çocuğun sözcük bilgisinin artması, merak duygusunun tatmini, neden - sonuç ilişkisi kurabilme yeteneğinin gelişmesine katkı sağlar. Ayrıca; anne – baba çocuğun gelişimini destekleyebilmek amacıyla ona, yaşına uygun sorumluluklar vermelidir. Bu, çocuğun kendine güvenmesi, değerli ve önemli hissetmesi açısından çok önem taşır.
Bu yaş korkuların sıkça görüldüğü bir yaştır. Bu korkularını tanımlamakta güçlükler yaşar. Bu durumda çocuğu dinlemek, korkusunun nedenini anlamaya çalışmak sakinleştirmek gerekir.
Çocuğun ilk 6 yılı, bireyin gelişiminin temel taşlarını oluşturması, temel bilgi ve becerilerin bu erken gelişim yıllarında kazanılması nedeniyle büyük önem taşır.0-6 yaş arası çocuk gelişiminin hızla yönlendiği kritik yıllardır. Bu erken gelişim yıllarında temeli atılan fiziksel-motor gelişimi, sosyal-duygusal gelişimi ve bilişsel gelişim ileri yaşlarda yön değiştirmekten çok aynı yönde gelişme gösterecektir. Araştırmalar, çocukluk yaşlarında kazanılan davranışların yetişkinlikte, bireyin kişilik yapısını, tavır, alışkanlık, inanç ve değer yargılarını büyük ölçüde biçimlendirdiğini ortaya koyar. Çocuk 0-6 yaş döneminde; sevgiyi, özgüveni, yeteneklerini paylaşmayı, cesaretli olmayı, insanlarla sağlıklı iletişim kurmayı öğrenir.
1,5 - 3 yaş aralığı tuvalet eğitimine başlamak için kritik bir dönemi kapsar. Bu yaş aralığında sağlıklı bir tuvalet eğitim süreci yürütülmezse ilerleyen yıllarda çocuğun bu beceriyi kazanması ve sürdürmesi zorlaşacaktır.
Dil gelişimi için kritik dönem 0-3,5 yaş aralığıdır. Çocuklar bu zaman aralığında çevresel olarak çeşitli seslere ve konuşulan dile maruz kalırlar. Bu dönem çocukların dili edinmek için çevresel uyaranlara en açık oldukları zamanı kapsar. Eksik yaşantılar (çocukla çok sınırlı iletişime geçilmesi, dile çok sınırlı ya da hiç maruz kalınmaması) çocuğun dili edinmesini güçleştirecektir.
Dil gelişimi erkek ve kız çocuklarında farklı hızda olabilmektedir. İnce motor kaslarının gelişimi için uygun zaman 3-6 yaş aralığıdır. Çocuklar bu dönemde el ve parmak kaslarını kullanarak küçük nesnelerle oynamaya, detaylarla ilgilenmeye başlayacaklardır. Küçük kas becerilerini desteklemek için resim yapması, makasla şekiller kesmesi, saçlarını taraması, oyun hamurlarıyla oynaması, fermuar kapaması, bağcık bağlamaya çalışması desteklenmelidir.
Unutmayın! Kritik dönemler çocuğun kendi başına becerileri edinebileceği anlamına gelmez. Kritik dönem, beceriyi edinmek için çocuğun hazır bulunduğu zaman dilimini kapsar. Anne ve babalar çocuklarının becerileri edinmesi için onlara uygun çevreyi sağlamalıdır. Çocuklara uygun koşullar sağlanmadığı takdirde gelişimleri sekteye uğrayabilmektedir.