Psikomotor Gelişim

“Bebeklerin konuşma öncesi dönemdeki (0-9 ay) evrensel seslerinden, konuşma dönemindeki (9 ay-6 yaş) gramer kurallarına uygun konuşma evrelerine kadar dil gelişim yolculuğu. ”

Psikomotor gelişim nedir?

Psikomotor gelişim, yaşam boyu devam eden ‘motor’ becerilerde ortaya çıkan davranışların kontrol altına alınması sürecidir. Söz konusu olan davranışlar; duyu organları, zihin ve kasların birlikte çalışması ile ortaya çıkar. Bir anlamda bu davranışların kontrol altına alınmasını sağlayan süreç, ‘psikomotor gelişim’i ifade eder.

Psikomotor gelişim, fiziksel büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişimine paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanması olarak tanımlanır. Motor gelişim farklı değişikliklere uğrasa da bireyin tüm yaşamı boyunca devam eden bir süreçtir. Motor gelişim, düzenli bir sıra izler.

Büyük kas motor becerileri, aynı zamanda ‘kaba motor beceriler’ veya ‘geniş kasların kullanılması’ diye de anılmaktadır. Emekleme, ayakta durma, yürüme, koşma, salınım, dönme, yuvarlanma, zıplama, denge gibi hareketler üzerindeki kontrolü anlatmak için kullanılmaktadır.

Küçük kas motor gelişimi ise; aynı zamanda ‘ince motor becerileri’ olarak da adlandırılabilmektedir. Eli ve ayağı kullanma becerileri ile nesne becerilerini kapsar. Tutma, kavrama, yazma, yırtma, çizme, yapıştırma, kesme gibi beceriler örnek olarak gösterilebilir. Bir çocuğun makasla kağıt kesebilmesi, ipe boncuk dizmesi, çatalla zeytin yiyebilmesi, kalemle geometrik şekiller çizebilmesi ince motor becerileri ile alakalıdır.

Çocuk için yaptığı her psiko-motor beceri, hareket ve sözsüz iletişim anlamındadır. Psiko-motor beceriler yolu ile dış dünyayla iletişim kurar. Kazandığı her yeni beceri ile de kendi dünyasının genişlemesine ve yeni deneyler yapmasına yardımcı olur.

Psiko-motor Gelişim Dönemleri Psiko-motor gelişim sürecinde içten ve dıştan gelen süreçlerin etkileşiminin sonucu olarak basit reflekslerle başlayan baş, boyun ve gövde kaslarının kontrolü aşamalar şeklinde gelişir. Benzer şekilde psiko-motor becerilerin temeli olan oturma, emekleme, yürüme, koşma, atlama, tırmanma gibi büyük kas psiko-motor etkinlikleri ve uzanma, tutma, bırakma, fırlatma gibi elin yönetimi ile ilgili küçük kas psiko-motor etkinlikleri de aşamalar hâlinde gelişir.

Gallahue (1982), psiko-motor gelişimini çocukluk dönemi ile sınırlayarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır. Bu modele göre her bir psiko-motor gelişim dönemi, bir diğerinin üzerine kurulur. Piramidin temeli, refleksif hareketler dönemini göstermektedir. Bu dönemi, ilkel hareketler dönemi ve temel hareketler dönemi takip eder. Piramidin tepe noktasını spor hareketleri dönemi oluşturur.

Refleksif Hareketler Dönemi (0–1 Yaş)

Bebekler, bedenlerinin çeşitli bölümlerini hareket ettirmeyi sağlayan genel bir yetenekle ve refleks olarak isimlendirilen davranışsal tepkiler dizisi ile birlikte doğarlar.

Yeni doğan bebeğin en bilinen ve en sık rastlanan bazı refleksleri şunlardır: Moro, adımlama, arama, yakalama-kavrama, emme, babinski, göz kırpma refleksi Bir refleks, bir uyaran türüne özel otomatik bir tepki oluşturur. Örneğin, ışık tutulduğunda göz bebeği otomatik olarak büzülür. Aşağı beyin merkezlerinin kontrolündeki ilkel refleksler gebeliğin 18. haftasından itibaren fetüste görülmeye başlar.

Refleksler, genellikle yeni doğanın beslenmesini emniyete alma ve koruma gibi çift fonksiyonludur. Bir başka deyişle, yaşamı sürdürmeye katkıda bulunurlar. Yeni doğanın yanağına dokunan annenin memesi, başın refleksif dönüşünü uyarır, dudaklara değen meme başı refleksif emmeyi meydana getirir, gırtlağı uyaran süt refleksif yutmaya yol açar.

Yaşamın ilk yılında psiko-motor gelişimin dönüm noktaları vardır:

İlk hareketler
Oturma
Emekleme
Desteksiz yürüme
Bağımsız yürüme

Bebeklerin bağımsız yürümeye başlama zamanlarında farklıklar görülebilir. Yine de ilk iki yıl içerisinde tüm bebeklerde benzer psiko-motor gelişim süreçleri ile gelişim gerçekleşir.

1 hafta- Başını, bir taraftan diğer tarafa çevirir.
1 ay- Yüzüstü durumda iken başını kısa süre kaldırabilir.
2 ay- Yüzüstü durumda göğsünü kısa süre kaldırabilir. Başını, aniden kaldırıp düşürse bile oturur durumda başını dik tutabilir.
3 ay- Görme alanı içindeki bir nesneye kolunun tüm hızı ile vurur fakat isabet ettiremez.
4 ay-Destekle oturabilir, sırtı dengesizdir. Karın üzerinden yana ya da arkaya yuvarlanabilir. Görsel alanı içindeki nesneyi takip edebilir. Gözlerini uzaktaki ya da yakındaki nesne üzerine sabitleyebilir.
5 ay- Nesneye uzanabilir ve kavrayabilir. Aşina olduğu nesneleri tanır.
6 ay- Mama sandalyesi üzerinde kolayca oturur. Sallanan nesneleri kavrar. Nesneyi bir elinden diğerine geçirir.
7 ay- Desteksiz oturur. Erişme alanı dışındaki nesnelere ısrarla uzanır. İlk bloğu eline aldıktan sonra ikinciyi alır.
8 ay- Kendi kendine oturma durumuna geçer. Yardımla ayakta durur.
9 ay- Mobilyalara tutunarak ayakta durur. Ayakta durma pozisyonundan oturma durumuna geçebilir. Fincanı tutabilir ve içindeki sıvıyı içebilir. Yukarı tırmanabilir, çevresinde dönebilir.
10 ay- Elleri ve dizleri üzerinde emekler. Mobilyalara tutunarak sıralar. Her iki elinden tutulursa yürür. Basit sözcüklere ve yönergelere tepki verir (“Dokunma, oyuncağı bana ver vb.”).
11 ay- Tek elinden tutulursa yürür. Çömelir ve eğilir.
12 ay- Çömelme durumundan kendini yukarı doğru kaldırarak dizlerini bükmeden ayakta durur. Düzgün bir şekilde oturur. Yukarılara çıkabilir, aşağıya inebilir. Giyinme işlemine katılabilir.

İlkel Hareketler Dönemi (1–2 Yaş)

İlkel hareketler, ilk iki yaşta gözlenen istemli hareketlerin ilk biçimidir. Bebeğin oturması, emeklemesi, ayakta durabilmesi, gelişimde olgunlaşmanın önemini ortaya koymaktadır. Bu hareketler, yaşamın ilk iki yılında kemik, kas ve sinir sistemindeki gelişimin yanı sıra, bebeğe sağlanan alıştırma olanakları sonucu ortaya çıkar. İlkel hareketler, olgunlaşmaya bağlıdır ve ortaya çıkışlarında önceden kestirilebilen bir sıra izler. Normal koşullarda bu sıra değişmez ancak bunların ortaya çıkış zamanları, hızları çocuktan çocuğa farklılık gösterebilir. Bu bireysel farklılıkların kaynağını kalıtsal ve çevresel etmenler oluşturur.

Yaşam için gerekli olan istemli hareketlerin temelini oluşturan ilkel hareketler baş, boyun ve gövde kaslarının kontrolü gibi dengeleme hareketleri, uzanma, bırakma, yakalama gibi manipülatif becerileri, sürünme, emekleme, yürüme gibi lokopsiko-motor hareketleri kapsar.

Emekleyerek merdiven çıkar. ………………………………... 13-24 ay
Taklit ederek top yuvarlar. …………………………….……....13-24 ay
Çubuğa 4 halka geçirir. ………………………………………..13-24
Modele bakarak 3 küple kule yapar. …………………………. 13-24 ay
Merdivenlerden geriye doğru emekleyerek iner. ………….......13-24 ay
Çömelir, ayağa kalkar. ………………………………………...13-24 ay
Eğilerek yerden nesneleri alır. ……………………...……….... 13-24 ay
4 küpten kule yapar. ……………………………………...…....17-24 ay

Temel Hareketler Dönemi (2-6 Yaş)

Yaşamın ikinci yılından başlayarak yedinci yılına kadar geçen süre temel becerilerin kazanıldığı dönemdir. Tüm çocukların ortak özellik taşıması ve yaşam için gerekli beceriler olmasından dolayı “temel beceriler” olarak ifade edilir. Bunlar; koşma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fırlatma, topa ayakla vurma gibi hareketlerdir.

İki yaşından sonra temel hareketler kaba bir şekilde ortaya çıkar. Önce çocuk, kendi bedeninin hareket becerisini anlamak ve bunu denemek için çaba gösterir. Daha sonra bedeni üzerindeki kontrolü ile hareketlerini daha uyumlu ve kontrollü yapmaya başlar. Dönemin sonlarında ise çocuk, uyumlu ve kontrollü gelişmiş hareketlerini mekanik yönden etkili olarak gerçekleştirir. Beş-altı yaş döneminde temel beceriler olgunlaşmış olarak görülür. Çocuğun olgunlaşmasında iyi bir öğretim verilmesinin, cesaretlendirilmesinin ve alıştırma olanağı yaratılmasının önemi büyüktür.

Temel Hareketler Döneminde Kazanılan Psiko-Motor Yetenekler

2-3 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

Çift ayak sıçrar.
Geri geri yürür.
Destekle merdiven iner.
Durağan topa tekme atar.
Destekle öne takla atar.

2-3 Küçük Kas Hareketleri

İpe dört boncuk dizebilir.
Kapı kolu açabilir.
5-6 küpten kule yapabilir.
Kitabın sayfalarını tek tek çevirebilir.
Kâğıdı ikiye katlar.

3-4 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

20 cm yükseklikten yere atlar.
Hareketli topa tekme atar.
Parmak ucunda yürür.
Üç tekerlekli bisiklete biner.
Salıncakta sallanır.
Kaydıraktan kayar.
Öne takla atar.
Ayak değiştirerek merdiven çıkar.
Havadan atılan topu tutar

3-4 Yaş Küçük Kas Hareketleri

Üç parçalı yapboz yapar.
Makasla keser.
Çizgi üzerinden makasla keser.

4-5 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

Tek ayak üzerinde 4-8 saniye durur.
Değişik yönlere koşar.
Dengede yürür.
Çift ayak üzerinde on kez sıçrar.
5 cm yükseklikteki ip üzerinden atlar.
Altı kez geriye sıçrar.
Top sıçratır ve yakalar.
Ayak değiştirerek merdiven iner.
Tek ayak üzerinde beş kere sıçrar.

4-5 Yaş Küçük Kas Hareketleri

Resimde ev, adam, ağaç çizebilir.
Makasla basit şekiller keser, yapıştırır.

5-6 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

Dengede ileri, geri, yanlara yürür.
İp atlar gibi sıçrar.
Topa yön vererek sıçratır.
İki elle top tutar. İp atlar.
Sopa ile topa vurur.
Paten kayar.
İki tekerlekli bisiklete biner.
Kızak kayar.
Tek ayak üzerinde 10 saniye durur.
Barfikste 10 saniye asılı bekler.

5-6 Yaş Küçük Kas Hareketleri

Kalem tutar.
Büyük harf çizer.
Bir resmin sınırlarını taşırmadan boyar.
Kalemtıraş kullanır.
Resim keser.
İsmini yazar.
Koşarken yerden nesne alır.
Küçük harfleri, bakarak çizebilir

Sporla İlgili Hareketler Dönemi (7-12 Yaş)

Bu dönem, genelde yedi ile on iki yaş arasını kapsar. İlkokul çocukları, yeni beceriler kazanmaktan çok daha önce kazandıkları temel becerileri daha akıcı ve doğru olarak ortaya koyarlar. Burada “spor” terimi geniş anlamıyla kullanılmıştır. Yani yalnız yarışma değil aynı zamanda eğlence ve spor etkinlikleri açısından gönüllü katıldıkları faaliyetler, oyun, dans gibi aktiviteleri de kapsayan bir araç olarak benimsenmiştir.

Bu döneminde, lokopsiko-motor, manipülatif ve dengelemeye ilişkin hareketler birleştirilerek ip atlama, üç adım gibi oyunlarda ya da futbol, basketbol gibi sporlarda kullanılır.